Sławna żelazna kolumna w dzielnicy Mehrauli w Delhi, uważana jest za cud starożytnej technologii. Od prawie dwóch tysięcy lat stoi wolna od rdzy w sercu Delhi na terenie dawnego kompleksu świątynnego, koło wielkiej wieży zwanej przez muzułmanów Qutb Minarem. Wykonana w IV wieku, w rzeczywistości była kolumną z Proporcem Wisznu (Viṣṇu-dhvaja) – podobną do innych kolumn, stawianych zwyczajowo na dziedzińcu na wprost wejść do świątyń wisznuickich. Ta jednak jest szczególną kolumną, gdyż wykonana jest ze stopu metali, powodując, iż przez niemal dwa tysiące lat nie pokryła się rdzą. Zwiera też wyraźną starożytną inskrypcję, świadczącą o tym, że kolumnę tę ustanowił na górze 'Wisznupada’ (górze Stóp Wisznu) wielki władca imieniem Czandra, który podbił cztery strony świata – od Baktrii aż po Indie południowe, a na wschód – aż po Bengal. Utożsamia się go z Czandraguptą Wikramaditją, bo tylko on miał imię Czandra i podbił tak wielkie obszary.  

Inskrypcja sanskrycka wyryta na kolumnie wykonana została pismem guptyjskim, używanym około IV w. n.e. Górna część kolumny miała kiedyś rzeźbę Garudy (Orła, będącego 'pojazdem’ i symbolem Wisznu), ale Orzeł ten, traktowany jak idol, został odcięty przez Muhammada Ghoriego lub jego sługę (i następcę) Qutub ud-din Aibaka, pierwszych najeźdźców muzułmańskich, którzy w roku 1192 zdobyli Delhi. Otaczająca kolumnę świątynia Wisznu, została zniszczona, a obok rozpoczęto budowę topornego meczetu zwanego „Qyvvat-ul-Islam” – Potęga Islamu. Jednak pozostałości rzeźb i kamiennych kolumn świątyni Wisznu do tej pory są widoczne wokół żelaznej kolumny (patrz: zdjęcie powyżej). 

Takie same „proporce Wisznu” z rzeźbą Garudy stawiano w okresie panowania dynastii Guptów przy wejściach do innych świątyń Wisznu, a kolumna z proporcem jest nieodłącznym elementem świątyń. Doskonałym przykładem podobnej kolumny jest pochodząca z tego samego okresu świątynia w Avantipore w Kaszmirze, gdzie zachowała się bardzo podobna 'kolumna’, tyle że kamienna.

Poniżej zamieszczam transkrypcję z pisma guptyjskiego na pismo devanagari tej właśnie wyrytej na żelaznym 'proporcu Wisznu’ inskrypcji, wraz z jej polskim przekładem. Jest ona ułożona w metrum „igraszki tygrysa” – śardulawikridita (19/19/19/19). Można zatem ją pięknie recytować. 

यस्योद्वर्तयतः प्रतीपमुरसा शत्रून्समेत्यागतान् 

वङ्गेष्वाहववर्तिनो ऽभिलिखिता खड्गेन कीर्तिभुजे 

तीर्त्वा सप्त मुखानि येन समरे सिन्धोर्ज्जिता वाह्लिका
यस्याद्याप्यधिवास्यते जलनिधिर्वीर्य्यानिलैर्दक्षिणः 

खिन्नस्येव विसृज्य गां नरपतेर्ग्गामाश्रितस्येतरां 

मूर्त्या कर्म्मजितावनिं गतवतः कीर्त्या स्थितस्य क्षितौ

शान्तस्येव महावनेद्धुतभुजो यस्य प्रतापो महान्  
नाद्याप्युत्सृजति प्रणाशितरिपोर्यत्नस्य शेषः क्षितिम् 

प्राप्तेन स्वभुजार्ज्जितस्य सुचिरञ्चैकाधिराज्यं क्षितौ 

चन्द्राह्वेन समग्रचन्द्रसदृशीं वक्त्रश्रियं विभ्रता
तेनायं 
प्रणिधाय भूमिपतिना भावेन विष्णौ मतिं 

प्रान्शुर्व्विष्णुपदे गिरौ भगवतो विष्णोर्ध्वजः स्थापितः 

„Ten, który z dumnymi wrogami, co wojnę wytoczyli,
zmierzył się w walce swą piersią,
w wojnie, która z Wangami [tj. Bengalczykami] się toczyła,
i mieczem się wyryła na ramieniu chwały;
ten, który przekroczywszy siedem ujść rzecznych
Indusu w wojnie pokonał Wahlików [tj. mieszkańców Baktrii],
Ten, który waleczny, wichurą męstwa
napełnił Morze Południowe i nim władał,
A będąc jakby strudzonym, obszar świata opuściwszy,
nowy obszary świata osiągnął,
ciałem się udając na ziemię czynem zdobywaną,
i chwałą na niej pozostając;
Który, jak żar potężny na ziemi nawet dziś nie wygasa,
już ucichły, jak wielki ogień ofiarny po strawieniu lasu niczym szczapek
i spoczywa po trudzie pogromienia wrogów; 
Ten, który własnym ramieniem osiągnął
najwyższe zwierzchnictwo na ziemi 
po długim czasie, to jedno królestwo zjednoczone,
ma aurę oblicza podobną pełnemu Księżycowi,
Przeto 'Czandra’ – Księżyc, mający na imię,
z pokorą, opiekun Ziemi, do Wisznu sercem się zwrócił
i wysoko na Górze Stóp Wisznu – Wisznupadzie,
wzniósł ten Wisznu Proporzec.”

Objaśnienia:

Wangowie: dawna nazwa mieszkańców królestwa położonego u ujścia Gangesu (obecnie południowy Bengal, w tym część obecnego Bangladeszu).
Siedem uść rzecznych Indusu – chodzi o całe dorzecze Indusu, czyli od Gandhary (obecnie Afganistan) na północnym zachodzie po Pendżab na wschodzie i Morze Arabskie na południu.
Wahlikowie – mieszkańcy obszarów na północny-zachód od Hindukuszu na terenie starożytnej Baktrii (dolina rzek Amudaria i Syrdaria). Według starożytnych źródeł obszary te i okoliczne zamieszkiwali Jawanowie (tj. 'Jończycy’, tj. Grecy), Śakowie czyli Scytowie, Kambodżowie, Tuszarowie (’śnieżni ludzie’), tj. Tokharczycy oraz właśnie Wahlikowie.  
Morze Południowe: wybrzeże południowych Indii.
nowe strony świata osiągnął  – niektórzy interpretują, że umarł, ale nie ma jednoznacznej interpretacji;  
Czandra znaczy 'Księżyc’.
Góra Stóp Wisznu, czyli Wisznupada-giri, to nazwa wzniesienia, na którym znajduje się ten Proporzec. Na tym samym wzniesieniu znajduje się, tuż obok, sławny Qutb Minar (dosł. 'wieża Gwiazdy Polarnej’) – prawdopodobnie będący przerobioną przez najeźdźców muzułmańskich wieżą obserwacyjną i pomiarową (pomiary astronomiczne, ustalanie czasu itd.), zwaną wtedy w sanskrycie Merustambha – tj. 'Słupem Meru’ czy też 'Słupem biegunowym’, a po łacinie: Axis Mundi. 

Tłumaczenie i objaśnienie: Filip Ruciński